ترجمه : بنام خداوند بخشاينده مهربان ( 1 ) آن گاه كه يارى خدا و فتح آمد ( 2 ) و ديدى كه مردم را گروه گروه داخل دين خدا ميشوند ( 3 ) پس براى شكر پروردگارت تسبيح بگو و استغفار و طلب آمرزش كن از او كه او قبول كننده توبه است . اعراب : مفعول جاء محذوف است و تقديرش اين است آن گه كه آمد تو را نصر و يارى خدا و جواب اذا محذوف است و تقديرش اذا جاء نصر اللَّه حضر اجلك آن گه كه يارى خدا آمد اجل تو حاضر شود ، و بعضى گفته‌اند جوابش فاء در قول خدا ، فسبّح است ، و افواجا منصوب بر حاليت است . تفسير : ( إِذا جاءَ ) آن گه كه اى محمد آمد ( نَصْرُ اللَّهِ ) يارى خدا بر كسى كه دشمنى كند با تو و ايشان قريش بودند . ( وَ الْفَتْحُ ) كه فتح مكه باشد ، و اين بشارتى بود از خداى سبحان به پيامبر خدا صلّى اللَّه عليه و آله بنصر و فتح قبل از وقوع امر . ( وَ رَأَيْتَ النَّاسَ يَدْخُلُونَ فِي دِينِ اللَّهِ أَفْواجاً ) و ديدى كه مردم جماعتى بعد از جماعت ديگر و گروهى بعد از گروه ديگر داخل دين خدا شدند ، و مقصود بدين اسلام و التزام به احكام آن و اعتقاد بصحّت آن و قرار نفس بر عمل كردن به آن . حسن گويد : چون رسول خدا صلّى اللَّه عليه و آله مكّه را فتح نمود عرب گفت امّا در اين وقت محمد صلّى اللَّه عليه و آله باهل حرم غالب شد و